Günaydın,
Geçen ay yazmış olduğum bu yazı dizisini, konunun önemi nedeniyle ve aramıza yeni katılanların bu yazıyı okumamış olduğunu düşünerek tekrar yayınlıyorum.
Sigara, şişmanlık, işkoliklik acaba bunların hepsi aynı mekanizma sonucu mu oluşuyor? Sorunun cevabı ise muhtemelen evet. Bahsi geçen bağımlılıklar (ve bahsi geçmeyen alkol, madde, kumar, seks, bağımlılıkları, risk alıcı davranışlar, ADHD, Tourette Sendromu) eskiden bilindiği gibi sadece kötü seçimler-kötü arkadaş grubu-kötü çocukluk çağının sonuçları olmadığı yavaş yavaş ortaya çıkıyor.
Nasıl mı? O zaman beynimizin içine bakıp, nasıl çalıştığını anlamamız gerekiyor. Önce arkanıza yaslanın ve rahatlayın… Derin nefesler alın…
Beynimizin Zevkleri ve Ödüllleri
Ödül yolunun temel görevi sağkalmamız için gerekli davranışları yaparken iyi hissetmemizi sağlamaktır. Bu faydalı davranışlar yemek yemek, içmek ve seks yapmaktır.
Ödül yolu aynı zamanda beynin diğer önemli bölgeleriyle de bağlantılıdır. Bu bağlantılar ödül yolunun vücudumuzun dışında neler olup bittiği hakkında bilgi toplamasını sağlamaktadır (bilim kurgu filmleri gibi değil mi?…). Bu bağlantılar, aynı zamanda istenilen davranışların yapılmasını da güçlendirmektedir.
Ödül yolu nasıl mı çalışıyor? Bütün gün aç kaldığınızı ve bir arkadaşınızın size harika bir hamburger getirdiğini düşünün. Beş duyunuz etrafınızdaki bilgileri alır ve beyninize önünüzde mis gibi kokan, yumuşacık bir hamburgerin olduğunu iletir.
Beyninizin diğer bölümünde, eğer hamburgeri yerseniz artık aç olmayacağınız ve iyi hissedeceğiniz anısı depolanmıştır. Bu bilgi sonucunda beyniniz, vücudunuza hamburgeri alıp yemesini emreder.
Beş duyu, vücudun lezzetli yemek yediğini ve midenin dolduğunu beyne bildirdiğinde, ödül yolundaki özel nöronlar dopamin adlı kimyasalı salgılar. Dopaminin salgılanması kısa süreli haz şoku verir. Bu haz, hamburgerin ödülüdür.
Ek olarak, ödül yolu, yararlı davranışla sizi iyi hissettirmesi yanında, bu davranışı her ne zaman mümkünse tekrar etmenizi sağlamaktadır. Bunu beynin anı ve davranışını kontrol eden bölgelerine bağlanarak yapmaktadır.
Ödül yolu anıları saklayan beyin bölgesine sinyal gönderdiğinde, beyin yemek yemenin sizi iyi hissettirdiği anısı yaratır. Bu anı da tekrar yeme olasılığınızı arttıracaktır.
Ödül yolu beynin motor merkezine sinyal gönderdiğinde, ödülü almak için gerekli davranışları size yaptıracaktır. Hamburger örneğinde gerekli davranılar ise, masadan hamburgeri almak, ısırmak ve yutmaktır.
Ödül yolunun şok şeklinde haz vermesinin nedeni sağkalım için gerekli davranışların tekrarını sağlamaktır.
Beynimizin ödül bölgesi nasıl yemek yiyince haz şoku veriyorsa, sosyal etkileşimlerimiz ve çevresel durumumuz da benzer etki göstermektedir. Eğer iyi bir işiniz, iş arkadaşlarınızla güzel ilişkileriniz varsa ve size saygı duyuluyorsa iyi hissediyorsunuzdur. Diğer yandan, işinizde sıkılıyor ve iş arkadaşlarınız tarfından saygı görmüyorsanız, ödül yolu uyarılmıyor demektir.
Bireyler sosyal çevrelerinden yeterli miktarda doğal ödül alamıyorlarsa, ilgilenilmeyen ödül yolunu ilaçlar ve diğer şeylerle uyarmaya daha yatkınlardır.
Bağımlılığa Giden Yol
Bağımlılığa giden yolda genetik yatkınlığın yanı sıra, bağımlılığa neden olan olayların (ödül yolunun ilgisiz-uyarısız kalarak doğal olmayan başka şeylerle kendini beslemesi gibi) çocukluk, gençlik çağında başlaması da önemlidir. Bunun nedeni çocukların ve gençlerin risk almaktaki hevesleri ve beynin tam olarak gelişmemesidir. Örneğin, alkol alımı 13 yaşında başlarsa alkolik olma olasılığı %43 iken, 21 yaşından sonra başlarsa %10 civarındadır. Ancak tek bağımlılık alkol veya madde değildir; toplum ve birey sağlığını en fazla tehdit eden iki bağımlılık çok iyi bilinen sigara ve bağımlılık olduğu çoğu zaman farkedilmeyen yeme bağımlılığıdır.
Yeme Bağımlılığı ve Şişmanlık
Yemek yemek doğal bir ödüldür, ancak doğal olan bu ödül, kullanımına bağlı olarak normal dışı bir ödül olarak da kullanılabilir.
Yazının başında hatırlarsanız, ödül yolu, istediği davranış olduğu zaman kısa süreli dopamin salgılayıp şok hazzı ödülü vermekteydi. Bu noktada unutulmaması gereken şey, ödül yolunun verdiği hazzın “şok”, yani ani ve kısa süreli olmasıdır.
Kendinizi iyi hissetmediğinizde, saygı duyulmadığınızı, sevilmediğinizi, değersiz hissettiğiniz ve mutsuz olduğunuz bir zamanda, eğer bu duygularınızı bastırmak ve iyi hissetmek için yemek yerseniz, ödül yolu size şok şeklinde hazzı verecek, bu anı belleğe kaydedecek ve aynı davranışı yinelemeniz için sizi zorlayacaktır. Bu yolu birkaç kez kullandıktan sonra, ödül yolunun verdiği şok hazzı, kısa süreli olduğu ve bu sürenin uzamasını istediğiniz için, ödül dozunu arttırmanız gerekecektir.
Başa dönecek olursak, AÇ kaldığınızda sizi yemek yiyince mutlu olacağınızı hatırlatan ve yemenizi emreden ödül yolu, artık MUTSUZ olduğunuzda, haz şokunun daha uzun süreli olması için AŞIRI yemek yemenizi sağlayacaktır. Bu kısa devre, bilince uğramadan uygulandığı için, kişinin aşırı yemekten sonra buzdolabının kapısında ben ne yaptım pişmanlığıyla son bulması kaçınılmazdır.
Bu kısır döngü, yani mutlu olmak için yemek yemek, aşırı yemekten sonra pişmanlık ve suçluluk hissi ile mutsuz olmak, mutsuz olduğu için yine aşırı yemek, sürekli devam edecek, vücut şişmanlayacak, kişinin bedenine sevgisi azalacak, bu da mutsuzluğu daha da arttıracaktır.
Uzm. Dr. Burak Uzel 