Tıbbın Karanlık Yüzü

 

1946-1948 Arasında Korunmasız Toplulukların Kasıtlı Enfeksiyonu

 

Geçtiğimiz hafta biliyorsunuz , Hillary Clinton ve Kathleen Sebelius ortak bir bildiri yayınladılar:

 

“Her ne kadar bu olaylar 64 yıl önce olmuş olsa da, bu kınanması gereken çalışmanın halk sağlığı kisvesi altında yapılması bizi öfkelendirmektedir. Olanlardan dolayı derin bir üzüntü içindeyiz ve bu nefret uyandırıcı çalışma nedeniyle etkilenen tüm bireylerden özür dileriz.”

 

Olay Nedir?

 

Bu insanlık dışı çalışma, 1946-1948 yılları arasında Guatemala’da akli dengesi yerinde olmayanları, mahkumları, seks işçilerinie ve askerleri denek olarak kullanmıştır. Enteresan olarak bu çalışma, o dönem Birleşik Devletler Ulusal Sağlık Enstitüsü tarafından fon aktarılarak yapılmıştır.

 

Çalışmada sözkonusu bireylere sifiliz (treponema pallidium), bel soğukluğu (gonore, neisseria gonorrhoeae), şankroid (haemophilus ducreyi) bulaştırılmış ve sonrasında penisilin ve/veya sulfathiazole ile tedavi edilmeye çalışılmıştır. Bunu karşılığında kurumlara epilepsi ilacı ve buzdolabı verilmiş, bireylere de sigara hediye edilmiştir.

 

Bu korkunç çalışma Wellesley Koleji profesörlerinden  Susan Reverby tarafından tesadüfen ortaya çıkarılmıştır. Bu çalışmada etik olarak çiğnenen durumlar aşağıdaki gibidir:

  1. Onam veremeyecek korunmasız topluluklar çalışmaya alınmıştır.
  2. Ciddi hastalık yapabilen patojenlerle bireyler kasten enfekte edilmişlerdir.
  3. Deney esnasında hile yapılmıştır.

 

İnsanlar üzerinde yapılan korkunç deneyler 1932-1972 yılları arasında Tuskegee Sifiliz Çalışması (Birleşik Devletlerde 400 fakir siyah üzerinde yapılmış) başlamış ve 1939-1944 yılları arasında konsantrasyon kamplarında Naziler tarafından devam edilmiştir.

 

2005 yılında UNESCO tarafından Biyoetik ve İnsan Hakları Konusunda Evrensel Deklarasyon yayınlanmıştır:

 

Madde 1 Kapsam

1. Bu Bildirge, ilgili sosyal, hukuk ve çevre boyutları da dikkate alınarak

tıp, yaşam bilimleri ve insanlar üzerinde uygulanan diğer teknolojiler

konusundaki etik hususları ele almaktadır.

2. Bu Bildirge Devletlere yöneliktir. Uygun ve ilgili durumlarda ayrıca

bireyler, gruplar, topluluklar, kurumlar ile kamu ve özel kuruluşların

kararları veya uygulamaları konusunda rehberlik sağlamaktadır.

 

Madde 2 Amaçlar

Bu Bildirge’nin amaçları aşağıda sıralanmştır:

(a) Biyoetik alanındaki yasama, politika ve diğer araçların

oluşturulması konusunda Devletlere rehberlik edecek evrensel

ilkeler ve prosedürler çerçevesinin sağlanması;

(b) Bireyler, gruplar, topluluklar, kurumlar ile kamu ve özel kuruluşların

eylemlerine rehberlik sağlanması;

(c) Uluslararası insan hakları hukuku ile tutarlı şekilde, insan

yaşamına ve temel özgürlüklere saygı duyulmasının sağlanması

suretiyle insan onuruna saygı ve insan haklarının korunmasının

geliştirilmesi;

(d) Araştırma ve geliştirmelerin bu Bildirge’de sunulan etik ilkeleri

çerçevesi dahilinde gerçekleştirilmesi ve insan onuru, insan

hakları ve temel özgürlüklere saygı duyulması gerekliliği

vurgulanarak, bilimsel araŞtIrma özgürlüğü ile bilimsel

ve teknolojik gelişmelerden elde edilen yararların öneminin

tanınması;

(e) Tüm paydaşlar arasında ve bir bütün olarak toplum içinde biyoetik

konularında çok disiplinli ve çok sesli diyalogların geliştirilmesi;

(f) Tıbbi, bilimsel ve teknolojik gelişmelere eşit erişim ile birlikte

anılan gelişmeler konusundaki bilgilerin azami akışını ve hızlı

paylaşımını sağlamak ve gelişmekte olan ülkelerin ihtiyaçlarına

özel önem verilerek yarar paylaşımının teşvik edilmesi;

(g) şimdiki ve gelecek nesillerin çıkarlarının korunması;

(h) Biyoçeşitlilik ve biyoçeşitliliğin korunmasının insanlığın ortak

bir sorunu olduğunun vurgulanması.

 

Madde 3 İnsan onuru ve insan hakları

1. İnsan onuru, insan hakları ve temel özgürlüklere mutlak saygı

gösterilecektir.

2. Bireyin çıkarları ve refahı bilim veya toplumun çıkarlarına göre

öncelikli olmalıdır.

 

Madde 4 Yarar ve zarar

Bilimsel bilgiler, tıbbi uygulamalar ve ilgili teknolojilerin uygulanması

ve ilerletilmesinde hastalar, araştırma katılımcıları ve diğer etkilenen

bireylerin doğrudan ve dolaylı çıkarları azami düzeye çıkarılmalı ve

anılan bireylere verilebilecek olası zarar asgari düzeye indirgenmelidir.

 

Madde 5 Özerklik ve bireysel sorumluluk

Kişilerin karar verme özerkliğine, ilgili kararların sorumluluğunun

üstlenilmesi ve başkalarının özerkliğine saygı gösterilmesi kaydıyla,

saygı gösterilmelidir. Özerklik ehliyetine sahip olmayan şahıslar için hak

ve çıkarlarının korunmasına yönelik özel önlemler alınmalıdır.

 

Madde 6 Onam

1. Her türlü önleyici, tanı ve tedavi amaçlı tıbbi müdahale, yeterli

bilgilendirme bazında ilgili şahsın hür ve bilinçli şekilde vereceği onam

önceden alınmış olması şartıyla gerçekleştirilebilecektir. Uygun

olduğunda onam açık olmalı ve herhangi bir sebeple haksızlık veya

önyargıya sebebiyet vermeksizin ilgili şahıs tarafından geri alınabilmelidir.

2. Bilimsel araştırma sadece ilgili şahsın önceden, hür, açık ve

bilgilendirilmiş onama tabi olarak gerçekleştirilmelidir. Bilgiler yeterli

olmalı, anlaşılır şekilde verilmeli ve iznin geri alınmasına yönelik

imkanları da içermelidir. ‹zin, herhangi bir sebeple dezavantaj veya

önyargıya sebebiyet vermeksizin ilgili şahıs tarafından geri

alınabilecektir. Bu ilke ile ilgili istisnalar, başta 27. Madde olmak üzere

Bildirge maddeleri ile uluslararası insan hakları hukukunda öngörülen

ilkeler ve hükümlerle bağdaşması şartıyla Devletler tarafından

benimsenen etik ve hukuk standartları uyarınca olmalıdır.

3. Bir grup insan veya topluluk üzerinde gerçekleştirilen araştırmalarda,

ilgili grup veya topluluğun yasal temsilcisinin ek mutabakatı da

alınabilecektir. Herhangi bir durumda, toplu topluluk sözleşmesi veya bir

topluluk lideri veya diğer makamlarının izni, bireyin bilgilendirilmiş

onamının yerini alamayacaktır.

 

Madde 7 Onam verme ehliyeti olmayan kişiler

Yasalar uyarınca, onam verme ehliyetine sahip olmayan şahıslara özel

koruma sağlanmalıdır:

(a) Araştırma ve tıbbi uygulama yetkisi ilgili şahsın çıkarları en iyi

şekilde gözetilerek ve yasalara uygun olarak alınmalıdır. Ancak

ilgili şahsın, onam vermesi ile birlikte onamın geri alınmasına

ilişkin karar verme sürecine mümkün olan en kapsamlı şekilde

katılımı sağlanmalıdır;

(b) Yasalarda öngörülen yetkilendirme ve koruyucu şartlara tabi

olarak ve araştırma katılımcılarının onam vereceği eşdeğer

etkinlikte bir araştırma alternatifinin bulunmaması kaydıyla,

araştırma sadece ilgili şahsın kendisine doğrudan sağlık faydası

sağlanmasına yönelik olarak gerçekleştirilmelidir. Doğrudan

potansiyel sağlık faydası içermeyen araştırmalar sadece istisnai

şekilde, şahsı en az risk ve en düşük düzeyde külfete maruz

kalmasını sağlayacak şartlar altında ve araştırmanın aynı

kategorideki diğer şahıslara sağlık yararı sağlamasının

beklenmesi durumunda, yasalarda öngörülen şartlara tabi olarak

ve bireyin insan haklarını korumasıyla bağdaşacak şekilde

gerçekleştirilebilecektir. fiahısların araştırmaya katılmayı kabul

etmemesine saygı gösterilmelidir.

 

Madde 8 İnsan savunmasızlığına saygı ve kişisel saygınlık

Bilimsel bilgiler, tıbbi uygulamalar ve ilişkili teknolojilerin uygulanması ve

geliştirilmesinde insanların hassasiyeti göz önünde bulundurulmalıdır.

Özel hassasiyetleri olan bireyler ve gruplar korunmalı ve bu bireylerin

kişisel saygınlığı göz önünde tutulmalıdır.

 

Madde 9 Mahremiyet ve gizlilik

Kişilerin mahremiyeti ve kişisel bilgilerinin gizliliğine saygı

gösterilmelidir. Mümkün olduğu ölçüde bilgiler, başta uluslararası insan

hakları hukuku olmak üzere uluslararası hukuk ile bağdaşacak şekilde,

toplanma veya onam verilme amacının dışında kullanılmamalı ve ifşa

edilmemelidir.

 

Madde 10 Eşitlik, adalet ve hakkaniyet

Tüm insanlar onur ve haklar açısından temel eşitliğine saygı

gösterilerek adil ve hakkani muameleye tabi tutulmalıdır.

 

Madde 11 Ayrımcılık yapmama ve aşağılamama

İnsan onuru, insan hakları ve temel özgürlükler ihlal edilecek şekilde,

birey veya gruplar ayrımcılık veya aşağılanmaya maruz bırakılmamalıdır.

 

Madde 12 Kültürel çeşitlilik ve çoksesliliğe saygı

Kültürel çeşitlilik ve çoksesliliğe gereken önem verilmelidir. Ancak,

bu hususlar, insan onuru, insan hakları ve temel özgürlüklerin veya

bu Bildirge’de sunulan ilkelerin ihlal edilmesi veya kapsamlarının

kısıtlanması amacıyla kullanılmamalıdır.

 

Madde 13 Dayanışma ve işbirliği

İnsanlar arasında dayanışma ve bu amaca yönelik uluslararası işbirliği

teşvik edilmelidir.

 

Madde 14 Sosyal sorumluluk ve sağlık

1. Halkları için sağlık ve sosyal gelişmenin teşvik edilmesi yönetimlerin,

toplumun tüm sektörlerince paylaşılan önemli bir amacıdır.

2. Herhangi bir ırk, din, siyasi görüş, ekonomik veya sosyal durum bazında

ayrımcılık olmaksızın elde edilebilecek en yüksek sağlık standardından

faydalanmanın her insanın temel haklarından biri olduğu dikkate alınarak,

bilim ve teknolojideki ilerlemeler aşağıdaki gelişmeleri sağlamalıdır:

(a) Sağlığın yaşamın kendisi açısından temel olması ve sosyal ve insani bir

varlık olarak kabul edilmesi gerektiğinden, başta kadın ve çocukların

sağlığı olmak üzere, kaliteli tıbbi bakım ve temel ilaçlara erişim;

(b) yeterli gıda ve suya erişim;

(c) yaşam şartlarının ve çevrenin iyileştirilmesi;

(d) herhangi bir gerekçe ile insanların marjinalleştirme ve hariç

tutulmasının ortadan kaldırılması;

(e) fakirlik ve cehaletin indirgenmesi.

 

Madde 15 Yararların paylaşılması

1. Herhangi bir bilimsel araştırma veya uygulamalarından kaynaklanan

yararlar bir bütün olarak toplumla ve başta gelişmekte olan ülkeler olmak

üzere uluslararası topluluk dahilinde paylaşılmalıdır. Bu ilkenin hayata

geçirilmesinde, yararlar aşağıdaki şekillerden herhangi biri olabilir:

(a) araştırmaya katılan şahıs ve grupların açıklanması ve özel,

sürdürelebilir yardım sağlanması;

(b) kaliteli tıbbi bakım imkanlarına erişim;

(c) araştırmadan kaynaklanan yeni tanı ve tedavi olanakları veya

ürünlerinin sağlanması;

(d) sağlık hizmetlerinin destelenmesi;

(e) bilimsel ve teknolojik bilgiye erişim;

(f) araştırma amaçlarına yönelik kapasite geliştirme tesisleri;

(g) bu Bildirge’de öngörülen ilkelerle bağdaşan diğer yarar şekilleri.

2. Bu yararlar, araştırmaya katılım için uygunsuz zorlama teşkil etmemelidir.

 

Madde 16 Gelecek kuşakların korunması

Genetik yapılar da dahil olmak üzere, yaşam bilimlerinin gelecek nesiller

üzerindeki etkisine gerekli ihtimam gösterilmelidir.

 

Madde 17 Çevre, biyosfer ve biyolojik

çeşitliliğin korunması,

İnsanlar ve diğer yaşam türleri arasındaki bağlantı, biyolojik ve genetik

kaynakların uygun erişim ve kullanımının önemi, geleneksel bilgiye

saygı duyulması ile insanların çevre, biyosfer ve biyolojik çeşitliliğinin

korunmasındaki rolüne gereken değer verilmelidir.

İIkelerin Uygulanması

 

Madde 18 Karar verme ve biyoetik

hususların ele alınması

1. Tüm çıkar çatışmalarının beyan edilmesi ve bilginin uygun şekilde

paylaşılması başta olmak üzere, karar verme süresince profesyonellik,

doğruluk, dürüstlük ve şeffaşık teşvik edilmelidir. Biyoetik hususların

ele alınması ve düzenli olarak gözden geçirilmesinde mevcut bilimsel

bilgiden uygun olan en iyi şekilde faydalanılmalıdır.

2. İlgili bireyler ve meslek grupları ile bir bütün olarak, toplum düzenli

olarak bir diyalog içinde olmalıdır.

3. Bilgiye dayalı ve çoksesli kamu tartışmaları için olanakların

sağlanması ve ilgili tüm görüşlerin ifade edilmesi teşvik edilmelidir.

 

Madde 19 Etik komiteleri

Aşağıdaki amaçlar için bağımsız, çoklu disiplinden ve çoksesli etik

komiteleri oluşturulmalı, geliştirilmeli ve uygun düzeyde desteklenmelidir:

 

(a) İnsanlar üzerindeki araştırma projeleri konusunda ilgili etik, hukuk,

bilim ve sosyal hususların değerlendirilmesi;

(b) klinik ortamlarda etik sorunlarına ilişkin tavsiyelerin sağlanması;

(c) bilimsel ve teknolojik gelişmelerin değerlendirilmesi, bu Bildirge

kapsamındaki hususlar konusunda önerilerin oluşturulması

ve esasların oluşturulmasına katkıda bulunulması;

(d) Biyoetik konusunda tartışma, eğitim, kamuda farkındalık yaratma

ve katılımın teşvik edilmesi.

 

Madde 20 Risk değerlendirmesi ve yönetimi

Tıp, yaşam bilimleri ve ilgili teknolojilere ilişkin risklerin uygun şekilde

değerlendirilmesi ve yönetilmesi teşvik edilmelidir.

 

Madde 21 Sınır ötesi uygulamalar

1. Sınır ötesi etkinliklerde bulunan devletler, kamu ve özel kuruluşlar

ve uzmanlar farklı devletlerde kısmen veya tamamen üstlenilen,

fon sağlanan veya başka şekillerde üstlenilen bu Bildirge konusu

etkinliklerin, bu Bildirge’de belirtilen ilkelere uygun olmasını sağlamaya

çalışmalıdır.

2. Bir araştırma bir veya daha fazla Devlette (Evsahibi Devlet/Devletler)

üstlenilip, bir başka Devlet’teki kaynak tarafından finanse edildiğinde,

anılan araştırma evsahibi Devlet/Devletler ve finansman sağlayanın

bulunduğu Devlette uygun düzeyde etiksel inceleme konusu

yapılmalıdır. Anılan inceleme, bu Bildirge’de belirtilen ilkelerle tutarlı etik

ve hukuk standartları bazında gerçekleştirilmelidir.

3. Sınır ötesi sağlık araştırmaları evsahibi ülkelerin ihtiyaçlarına duyarlı

olmalı ve acil global sağlık sorunlarının azaltılmasına katkıda bulunan

araştırmaların önemi tanınmalıdır.

4. Bir araştırma sözleşmesi müzakere edilirken, işbirliği ve araştırma

yararlarına ilişkin mutabakat şartları, müzakere taraşarının eşit katılımı

ile tespit edilmelidir.

5. Devletler hem ulusal hem de uluslararası düzeyde olmak üzere

biyo-terörizm ve organ, doku, genetik kaynak ve materyal kaçakçığına

karşı uygun önlemler almalıdır.

 

Bildirgenin Tanıtımı

 

Madde 22 Devletlerin rolü

1. Devletler, yasama, idare veya diğer niteliklerde olmasına

bakılmaksızın uluslararası insan hakları hukuku uyarınca bu Bildirge’de

bildirilen ilkelerin yürürlüğe konması için gereken önlemleri almalıdır.

Anılan önlemler eğitim ve kamu bilgilendirme alanlarındaki etkinliklerle

de desteklenmelidir.

2. Devletler, Madde 19’da belirtilen şekilde bağımsız, çoklu disiplinden

ve çoksesli etik komitelerinin oluşturulmasını teşvik etmelidir.

 

Madde 23 Biyoetik öğretimi, eğitimi ve bilgilendirme

1. Bu Bildirge’de öngörülen ilkelerin tanıtılması ve başta gençler

açısından olmak üzere bilimsel ve teknolojik gelişmelerin etiksel

etkilerinin daha iyi şekilde anlaşılabilmesini sağlamak amacıyla

Devletler biyoetik öğretim ve eğitimini her düzeyde geliştirmeye

çalışmalı ve aynı zamanda biyoetik konusunda bilgilendirme ve bilgi

yayma programlarını teşvik etmelidir.

2. Devletler bu çabasında, uluslararası ve bölgesel hükümetlerarası

örgütler ile uluslararası, bölgesel ve ulusal sivil toplum örgütlerinin

katılımını teşvik etmelidir.

 

Madde 24 Uluslararası işbirliği

1. Devletler bilimsel bilginin uluslararası düzeyde yayılmasını

desteklemeli ve bilimsel ve teknolojik bilgilerin serbest akışı ve

paylaşımını teşvik etmelidir.

2. Uluslararası işbirliği çerçevesinde Devletler, kültürel ve bilimsel

işbirliğini geliştirmeli ve bilimsel bilgiler, ilgili know-how ve bunlara ilişkin

faydaların üretilmesi ve paylaşılmasına katkıda bulunma kapasitesinin

geliştirilmesini sağlamak üzere gelişmekte olan ülkelerle iki taraşı ve çok

taraşı sözleşmeler akdetmelidir.

3. Devletler, hastalık veya maluliyet veya diğer kişisel, toplumsal veya

çevresel nedenlerle hassas hale gelmiş ve en kısıtlı kaynakları olanlara

özel önem verilerek Devletler arasındaki ve bireyler, aileler, gruplar ve

topluluklar arasındaki dayanışmaya saygı duymalı ve bunu

geliştirmelidir.

 

Madde 25 UNESCO tarafından izleme eylemi

1. UNESCO bu Bildirge kapsamında belirtilen ilkelerin tanıtılması

ve yayılmasını sağlayacaktır. Bu görevi dahilinde UNESCO

Hükümetlerarası Biyoetik Komitesi (IGBC) ve Uluslararası Biyoetik

Komitesi’nin (IBC) yardım ve desteğinden faydalanacaktır.

2. UNESCO, biyoetik konusu ve IGBC ve IBC ile olan işbirliğinin

geliştirtmesine ilişkin bağlılığını tekrar teyit etmektedir.

 

Nihai Hükümler

 

Madde 26 İlkeler arasındaki ilişkiler ve ilkelerin

birbirini tamamlayıcı özelliği

Bu Bildirge bir bütün olarak ele alınmalıdır ve ilkeler birbirleri ile

bağlantılı ve birbirlerinin tamamlayıcısı olarak yorumlanmalıdır. Her ilke,

duruma göre uygun ve gerekli olduğu ölçüde diğer ilkeler bağlamında

yorumlanmalıdır.

 

Madde 27 İlkelerin uygulanmasına ilişkin kısıtlamalar

Bu Bildirge ilkelerinin kısıtlanması gerekli olduğunda bu kısıtlama kamu

güvenliğine yönelik kanunlar dahil olmak üzere kanunlar, cezai suçların

soruşturulması, tespiti ve cezalandırılması, kamu sağlığının korunması

veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması amacıyla olmalıdır.

Anılan yasalar, uluslararası insan hakları hukuku ile tutarlı olmalıdır.

 

Madde 28 İnsan hakları, temel özgürlükler

ve insan onuruna aykırı eylemlerin reddi

Bu Bildirge kapsamındaki herhangi bir madde, bir Devlet, grup veya

bireye insan hakları, temel özgürlükler ve insan onuruna aykırı bir etkinlik

veya eylemde bulunma hakkı verdiği şeklinde yorumlanamayacaktır.

 

Umarım bugün bahsettiğimiz çalışma veya benzeri bir daha hiç olmaz.

 

Thomas R. Frieden, MD, MPH; Francis S. Collins, MD, PhD “Intentional Infection of Vulnerable Populations in 1946-1948 Another Tragic History Lesson” .JAMA. Published online October 11, 2010. doi:10.1001/jama.2010.1554

 

UNESCO Bildirisi: http://bit.ly/csYrc7

Reklamlar

1 Yorum

Filed under Genel

One response to “Tıbbın Karanlık Yüzü

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s